SGK Vật Lí 9 - Bài 22 Tác dụng từ của dòng điện - Từ trường

BÀI 22
TÁC DỤNG Từ CỦA DÒNG ĐIỆN ■ Từ TRƯỜNG
Ở lớp 7 chúng ta đã biết, cuộn dây có dòng diện chạy qua có tác dụng từ. Phài chăng chi có dòng điện chạy qua cuộn dây mới có tác dụng từ? NẾU dòng điện chạy qua dây dẩn thẳng hay dây dần có hình dạng bất kì thì nó có tác dụng từ hay không ?
Lực Từ
Thí nghiệm
Bố trí thí nghiệm như hình 22.1 sao cho lúc công tác K mo, dây dần AB song song với kim nam châm đang đứng yên.
HI Đóng công tác K. Quan sát và cho biết có hiện tượng gì xảy ra với kim nam châm. Lúc đã nàm cân bàng, kim nam châm còn song song với dây dần nữa không ?
Kết luận
Dòng điện chạy qua dây dản thầng hay dây dẩn có hình dạng bất kì đéu gáy ra tác dụng lực (gọi là lực từ) lên kim nam châm đặt gân nó. Ta nói ràng dòng điện có tác dụng từ.
TừTRƯỜNG
Thí nghiệm
Một kim nam chàm (gọi là nam châm thừ) được đặt tự do trên trục thắng đứng, đang chi hướng Nam - Bác. Đưa nó đến các vị trí khác nhau xung quanh dây dần có dòng điện hoặc xung quanh thanh nam châm.
Có hiện tượng gì xảy ra với kim nam châm ?
ở mỗi vị trí, sau khi nam châm đã đứng yên, xoay cho nó lệch khởi hướng vừa xác định, buông tay. Nhận xét hướng cùa kim nam châm sau khi đã trở lại vị trí cân bàng.
Kết luân
Hình 22.1
- Không gian xung quanh nam châm, xung quanh dòng điện có khả năng tác dụng lục từ lên kim nam châm đặt trong nó. Ta nói trong không gian đó có từ trường.
-Tại mỗi vị trí nhất định trong từ trường cùa thanh nam chàm hoặc của dòng điện, kim nam châm đéu chỉ một hướng xác định.
Cách nhân biết từ trường
Người ta không nhận biết được trực tiếp từ trường bàng giác quan mà phái bàng các dụng cụ riêng, ví dụ như dùng kim nam châm.
Từ các thí nghiệm đả làm ờ trên, hãy rút ra cách dùng kim nam châm đế phát hiện ra từ trường.
Kết luận
Noi nào trong không gian có lực từ tác dụng lên kim nam châm thì nơi đó có từ trường.
VẬN DỤNG
K Nếu có một kim nam châm thì em làm thê' nào đế phát hiện ra trong dây dần AB có dòng điện hay không ?
Thí nghiệm nào đã làm với nam châm chứng tỏ ràng xung quanh Trái Đất có từ trường ?
Tại một điếm trên bàn làm việc, người ta thư đi thư lại vàn thấy kim nam châm luôn nàm dọc theo một hướng xác định, không trùng với hướng Nam - Bác. Từ đó có thể rút ra kết luận gì vé không gian xung quanh kim nam châm ?
ữ Không gian xung quanh nam châm, xung quanh dòng điện tổn tại một từ trường. Nam Cham hoặc dòng điện đéu có khả năng tác dụng lục tư lên kim nam chàm đặt gần no.
ứ Người ta dùng kim nam châm (gọi là nam châm thử) để nhận biết từ trường.
CÓ THỂ EM CHƯA BIẾT
H.c.ơ-xtét	ơ-xtét (người đứng thứ nhất bên trái)
làm thí nghiệm tác dụng từ cùa dòng điện năm 1820
Thí nghiệm trên hình 22.1 được gọi là thí nghiệm ơ-xtét do nhà vật lí học người Đan Mạch H.c.ơ-xtét (Hans Christian Oersted, 1777-1851), tiến hành năm 1820. Phát kiến của ơ-xtét vế sự liên hệ giữa điện và từ (mà hàng ngàn năm về trước con người vẫn coi là hai hiện tượng tách biệt, không có liên hệ gì với nhau) mở đáu cho bước phát triển mới của điện từ học thê' kỉ XIX và XX. Thí nghiệm vế tác dụng từ của dòng điện của ơ-xtét là cơ sở cho sự ra đời của động co