Soạn Văn 9: Phong cách Hồ Chí Minh
BÀI 1 Phong cách Hồ Chí Minh Các phương châm hội thoại Sử dụng một số biện pháp nghệ thuật trong văn bản thuyết minh Luyện tập sử dụng một số biện pháp nghệ thuật trong văn bản thuyết minh PHONG CÁCH HỒ CHÍ MINH Lê Anh Trà KIẾN THỨC Cơ BẢN Bằng hệ thống lập luận chặt chẽ, dẫn chứng xác thực, giàu sức thuyết phục, tác giả Lê Anh Trà đã làm nổi bật vẻ đẹp phong cách Hồ Chí Minh là sự kết hợp hài hoà giữa truyền thống văn hoá dân tộc và tinh hoa văn hoá nhăn loại, giữa thanh cao và giản dị. II HƯỚNG DẪN ĐỌC - HlỂU VĂN BẢN Câu 1. Vốn tri thức văn hoá nhân loại của Chủ tịch Hồ Chí Mình sâu rộng như thế nào? Vì sao Người lại có được vốn tri thức sâu rộng như vậy? Sự sâu rộng trong tri thức văn hoá của Hồ Chí Minh: Người đã tiếp xúc và am hiểu sâu sắc về các nền văn hoá của các dân tộc trên thế giới. Người nói và viết thành thạo rất nhiều tiếng nước ngoài: Pháp, Anh, Hoa, Nga... Nguyên nhân: Điều kiện khách quan\ Trên con tàu vượt trùng dương đi tìm đường cứu nước, Người đã đặt chân đến rất nhiều nước khác nhau ở phương Đông và phương Tây, có dịp tiếp xúc với văn hoá nhiều nước. Cách học hỏi: Đến đâu người cũng học hỏi tìm hiểu văn hoá nghệ thuật đến mức khá uyên thâm. Cách tiếp thu: Người chọn lọc mọi cái đẹp cái hay, đồng thời phê phán những cái tiêu cực. Những vốn văn hoá tiếp thu được đã nhào nặn với cái gốc văn hoá dân tộc không gì lay chuyển được ở Người. Câu 2. Lối sông rất bình dị, rất Việt Nam, rất phương Đông của Bác Hồ được biểu hiện như thê nào? Lối sống đó của Bác được thể hiện ở những phương diện sau đây: + Nơi ở: Là một căn nhà sàn nhỏ chỉ có vỏn vẹn vài phòng, với những đồ đạc cũng hết sức mộc mạc, đơn sơ. + Trang phục-, hết sức giản dị: chiếc áo trân thủ, đôi dép lốp thô sơ như các chiến sĩ ở Trường Sơn. + Ân uống-, hết sức đạm bạc những món ăn dần dã, không chút cầu kì như cá kho, rau luộc, dưa ghém, cà muối, cháo hoa. + Tư trang-, rất ít ỏi, một chiếc va li con, vài bộ áo quần, vài vật kỉ niệm của cuộc đời dài. Đó là cuộc sống giản dị của một con người vĩ đại. Câu 3. Vì sao có thế nói lối sống của Bác là sự kết hợp giữa giản dị và thanh cao? Nguyên nhân: + Sự giản dị ấy là biểu hiện của vẻ đẹp tâm hồn. + Thể hiện phong cách sông ung dung, tự tại, thanh thản. + Cuộc sông đó của Bác giông cuộc sông của các nhà hiền triết thuở xưa như Nguyễn Trãi ở Côn Sơn, Nguyễn Bỉnh Khiêm ở Bạch Vân am; Thu ăn măng trúc, đông ăn giá - Xuân tắm hồ sen, hạ tấm ao, gắn bó với thiên nhiên. + Cách sông ấy còn thể hiện bản lĩnh ý chí của người chiến sĩ cách mạng vĩ đại đã hoà nhập với một nhà thơ lớn, nhà văn hoá lớn. Câu 4. Nêu cảm nhận của em về những nét đẹp trong phong cách Hồ Chí Minh. Gợi ý: + Yêu cầu cảm nhận phải chân thực. + Có thể những điều em cảm nhận về Bác được xuất phát từ bài này hoặc từ một số bài khác mà em đã đọc ở sách báo. HƯỚNG DẪN LUYỆN TẬP Tìm đọc và kể lại những câu chuyện về lối sông giản dị mà cao đẹp của Hồ Chí Minh. “LỊCH SỨ” BA BỘ Áo QUAN của bác Chủ tịch Hồ Chí Minh có hai bộ áo quần được anh em giúp việc đặt tên là “bộ kháng chiến”, “bộ ka ki vàng”. “Bộ kháng chiến” được may từ khi Bác lên Việt Bắc và Bác đã mặc suốt những năm kháng chiến chống Pháp. Ngoài hai bộ trên Bác còn một bộ quân phục màu xanh, một bộ lụa Hà Đông màu gụ. Mùa rét Bác mặc bên trong một áo len, khoác ngoài một áo “ba-đờ-xuy” chiến lợi phẩm dài quá đầu gôì, quà của một đơn vị tặng Người. Trong chiến dịch Biên giới 1950, khi đến thăm thương binh, thấy một chiến sĩ bị mất máu nhiều, Bác đã cởi chiếc “ba-đờ-xuy” đắp lên người đồng chí đó. Trên chiếc áo quân phục có một miếng mạng ở vai, “kỉ niệm” một đầu nhọn chiếc đinh đòn gánh của một cụ già dân công phục vụ chiến dịch Biên giới qua suối trượt chân ngã đã làm toạc vai áo Bác. Thường khi đưa giặt Bác nhắc : - Giặt xong các chú xem có chỗ nào sờn thì sửa lại cho Bác, đừng đem nhờ các cô ở cơ quan. Các cô còn bận nhiều việc, để dành thời giờ cho các cô chăm sóc dạy dỗ các cháu nhỏ. (Theo Kể chuyện Bác Hồ, Tập 2, NXBGD) TƯ LIỆU THAM KHẢO 3 Trong bài thơ Người đi tìm hình của nước, Chế Lan Viên viết: Có nhớ chăng hãi gió rét thành Ba Lè Một viển gạch hồng Bác chống lại cả một mùa hăng giá... Đó là những câu thơ viết về Bác trong thời gian đầu của cuộc hành trình cứu nước gian khổ. Câu thơ vừa mang ý nghĩa tả thực vừa có ý nghĩa khái quát sâu xa. Sự đối lập giữa một viên gạch hồng giản dị với cả một mùa đông băng giá, đã phần nào nói lên sức mạnh và phong thái của vị lãnh tụ cách mạng vĩ đại. ... Với một hệ thống lập luận chặt chẽ và dẫn chứng vừa cụ thể vừa giàu sức thuyết phục, bài nghị luận xã hội của Lê Anh Trà đã chỉ ra sự thông nhất, kết hợp hài hoà giữa các yếu tố: dân tộc và nhân loại, truyền thống và hiện đại để làm nên sự thống nhất giữa sự vĩ đại và giản dị trong phong cách của Người. Cách gợi mở dẫn dắt vấn đề của tác giả rất tự nhiên và hiệu quả. Để lí giải sự thống nhất giữa dần tộc và nhân loại, tác giả đã dẫn ra cuộc đời hoạt động đầy truân chuyên, tiếp xúc với văn hoá nhiều nước, nhiều vùng trên thế giới... Kết luận được đưa ra sau đó hoàn toàn hợp lô gích: “Có thế nói ít vị lãnh tụ nào lại am hiểu nhiều về các dân tộc và nhân dân thế giới, văn hoá thế giới sâu sắc như Hồ Chí Minh... Người cũng chịu ảnh hưởng của tất cả các nền văn hoá, đã tiếp thu mọi cái đẹp cái hay...” Đó là những căn cứ xác đáng để lí giải về tính nhân loại, tính hiện đại - một vế của sự hoà hợp, thông nhất trong phong cách của Hồ Chí Minh. Ngay sau đó tác giả lập luận: “Nhưng điều kì lạ nhất tất cả những ảnh hưởng quốc tế đó đã nhào nặn cái gốc văn hoá không gì lay chuyển được ở Người, để trở thành một nhân cách rất Việt Nam, rất phương Đông, nhưng đồng thời cũng rất mới, rất hiện đại...” Đây có thể coi là lập luận quan trọng nhất trong bài nhằm làm sáng tỏ luận điểm chính nói trên. Trong thực tế, các yếu tố “dân tộc” và “nhân loại”, “truyền thông” và “hiện đại” luôn có xu hướng loại trừ nhau. Yếu tô' này trội lên sẽ loại trừ yếu tô' kia. Sự kết hợp hài hoà của các yếu tô' mang nhiều nét đô'i lập ấy trong một phong cách quả là điều kì diệu, chỉ có thể thực hiện được bởi một yếu tô' vượt lên tâ't cả: đó là bản lĩnh ý chí của một chiến sĩ cộng sản, là tình cảm cách mạng được nung nấu bởi lòng yêu nước, thương dân vô bờ bến và tinh thần sẵn sàng quên mình quên mình vì sự nghiệp chung. Hồ Chí Minh là một lãnh tụ hội tụ đầy đủ tâ't cả các yếu tô' đó. Để củng cô' cho lập luận của mình, tác giả đã đưa ra hàng loạt dẫn chứng. Những chi tiết hết sức cụ thể, phổ’ biến: đó là ngôi nhà sàn, là chiếc áo trân thủ, đôi dép lô'p đã từng đi vào thơ ca như một huyền thoại, là cuộc sông sinh hoạt hàng ngày, là tình cảm thân thiết đổì với đồng bào, nhâ't là với các em thiếu nhi,.... cũng đã trở thành huyền thoại trong lòng nhân dân Việt Nam. Với những dẫn chứng sông động ấy, thủ pháp liệt kê sử dụng ở đây không những không gây nhàm chán, đơn điệu mà còn có tác dụng thuyết phục hơn hẳn những lí thuyết dài dòng. Trong phần cuối bài, tác giả đã khiến cho bài viết thêm sâu sắc bằng cách kết nốì giữa quá khứ và hiện tại. Từ nếp sô'ng giản dị thanh đạm của Bác, tác giả liên hệ tới Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm - các vị hiền triết của non sông đất Việt. Đây cũng là một yếu tô' trong hệ thông lập luận của tác giả. Dẫu các yếu tô' so sánh không thật tương đồng, nhưng vẫn được vận dụng một cách hợp lí nhờ cách lập luận có chiều sâu: “Nếp sô'ng giản dị và thanh đạm của Bác Hồ, cũng như các vị danh nho xưa, hoàn toàn không phải là một thần thánh hão, tự làm cho khác đời, hơn đời, mà đây là một lô'i sông thanh cao, một cách di dưỡng tinh thần, một quan niệm thẩm mĩ về cuộc sống, có khả năng đem lại hạnh phúc thanh cao cho tâm hồn thể xác”. Bài văn nghị luận này giúp chúng ta hiểu sâu thêm về phong cách của Bác Hồ - vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, danh nhân văn hoá thê' giới. (Nguyễn Trọng Hoàn)