Soạn bài Nghĩa tường minh và hàm ý

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý
KIẾN THỨC CẦN NHỚ
Nghĩa tường minh là phần thông báo được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu.
Hàm ý là phần thông báo tuy không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu nhưng có thể suy ra từ những từ ngữ ấy.
Ví dụ 1: Nam học không hơn gì An.
Nghĩa tường minh: so sánh tương đương về học lực giữa Nam và An.
Hàm ý: có ý đánh giá thấp học lực của Nam (so với học lực của An).
Ví dụ 2: Nam học không kém gì An.
Nghĩa tường minh: so sánh tương đương về học lực giữa Nam và An.
Hàm ý: có ý đánh giá cao học lực của Nam (so với học lực của An).
Ví dụ 3: Cô gái ấy không đẹp nhưng thông minh.
Nghĩa tường minh: đối lập giữa không dẹp và thông minh.
Hàm ý: có ý thích thông minh hơn là chê không đẹp.
- Cô gái ấy thông minh nhưng không dẹp.
Nghĩa tường minh: đôi lập giữa thông minh và không đẹp.
Hàm ý: có ý chê không đẹp hơn là thích thông minh.
Ví dụ 4: Minh mà cổ gắng thỉ nó không đến nỗi yếu.
Nghĩa tường minh: Nếu Minh cố gắng thì nó không đến nỗi yếu như thế.
Hàm ý: Minh yếu vì nó thiếu cố gắng.
Để sử dụng hàm ý, cần có hai điều kiện sau đây:
Người nói (người viết) có ý thức đưa hàm ý vào câu nói.
Người nghe (người đọc) có năng lực giải đoán hàm ý.
Ví dụ 5:
Bác lái xe dắt anh ta lại chỗ nhà hội họa và cô gái:
Đây, tôi giới thiệu với anh một họa sĩ lão thành nhé. Và cô đây là kĩ sư nông nghiệp. Anh đưa khách về nhà đi. Tuổi già cần nước chè: ở Lào Cai đi sớm quá. Anh hãy đưa ra cái món chè pha nước mưa thơm như nước hoa của Yên Sơn nhà anh.
(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)
Câu in đậm có nghĩa tường minh: người có tuổi cần uống nước chè cho sảng khoái, mà xe chạy từ Lào Cai sớm quá, từ đó người nghe có thể suy ra được hàm ý là ông họa sĩ chưa kịp uống nước chè. Cho nên ngay sau đó, người nghe là anh thanh niên lập tức pha chè và mời: “Bác và cô vào trong nhà. Chè đã ngấm rồi đấy”.
'Hực HÀNH - LUYỆN TẬP
Phân tích nghĩa tường minh và hàm ý trong những câu in đậm dưới đây: a. Chủ nhà dọn cơm khách, mang thiếu một đôi đũa. Ai nấy cầm đũa mời
nhau còn khách không có đũa đứng dậy nói với chủ nhà rằng:
Cho tôi xin một chén nước lạnh.
Chủ nhà hỏi:
Hả, để làm chi vậy?
Đặng rửa tay cho sạch mà bốc đồ ăn.
(Truyện cười dân gian)
b. Một lão nhà giàu vừa buôn bán vừa cho vay, bóp nặn từng đồng xu, nhưng lại làm ra vẻ không thích giàu sang.
Một hôm lão than thở với bạn:
Nhiều của củng chẳng làm gì ! Của càng nhiều càng khổ thân ! Tôi chán biết chừng nào !
Người bạn hỏi:
Tôi chỉ thấy thiền hạ mong có của. Có ít thì mong được nhiều. Có nlĩỉều thì lại muốn được nhiều hơn. Tôi chưa thấy ai phàn nàn như bác bao giờ. Hay nếu bác thấy khổ quá thì xin chia bớt cho tôi.
Lão nhà giàu vội từ chối:
Ấy chết ! Tôi đâu dám thê ! Tôi đâu dám làm khổ lây đến bác !
(Dần theo Tiếng Việt 10 - Hồng Dân chủ biên)
Phân tích nghĩa tường minh và hàm ý trong những câu ca dao và câu thơ sau:
a.	Đêm qua ra đứng bờ ao,
Trông cá: cá lặn, trông sao: sao mờ.
Buồn trông con nhện giăng tơ,
Nhện ai, nhện hỡi, nhện chờ mối ai?
(Ca dao)
ước gì sông hẹp một gang,
Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi ?
(Ca dao)
BẠN ĐẾN CHƠI NHÀ
Đã bấy lâu nay bác tới nhà,
Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa.
Ao sâu nước cả, khôn chài cá,
Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà.
Cải chửa ra cây, cà mới nụ,
Bầu vừa rụng rốn, mưốp đương hoa. Đầu trò tiếp khách, trầu không có, Bác đến chơi đây, ta với ta.
(Nguyễn Khuyến)
ĐỀ ĐỀN SẦM NGHĨ ĐÔNG
Ghé mắt trông ngang, thấy bảng treo, Kìa đền Thái thú đứng cheo leo.
Ví đây đổi phận làm trai được,
Thì sự anh hùng há bấy nhiêu?
(Hổ Xuân Hương)